گفتند : مراد آنست كه ندا كنند « 1 » از جائى كه همه بشنوند تا چنان پندارند كه از جائى نزديك است آن روز كه بشنوند آن آواز به حق را و آن نفخهء بازپسين باشد [ ذلِكَ ] آن روز بيرون آمدن باشد از گورها ؛ آنگه گفت : مائيم كه احياء و اماتت با ماست ، ما زنده كنيم مردگان را و بميرانيم زندگان را ؛ و بازگشت با ما خواهد بود ، آن روز كه زمين بشكافد از ايشان و ايشان از زمين بيرون آيند شتابان ؛ آن حشرى است بر ما آسان . آنگه گفت كه : ما عالمتريم به آنچه ايشان مىگويند اى محمّد تو بر ايشان مسلّط و گماشته نيستى تا بقهر و جبر ايشان را باسلام در آرى تو پيغمبرى پيغام گزارى « 2 » و گفتند : مراد به « جبّار » سلطان است يعنى منذر بن النّعمان كه مردم را بسوخت و بقهر مردمان را بر كارها داشت [ فَذَكِّرْ ] ياد بده اى محمّد و تذكير و تنبيه كن آنانرا كه از وعيد و عقاب من ترسند .

--> ( 1 ) - مولى فتح اللّه ( ره ) نسبت بآيهء [ وَ اسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ ] چنين گفته : « بعد از آنكه تكذيب كفّار و امر باصطبار سيّد مختار بر أقوال باطلهء أهل عناد و انكار و تسبيح حضرت پروردگار تخويف عباد ميفرمايد از روز معاد و ميفرمايد كه : [ وَ اسْتَمِعْ ] ظاهر خطاب به حضرت رسالت است و مراد امّت‌اند يعنى گوش فرا دار و بشنو آن چيزى كه خبر مىدهم ترا از احوال قيامت . در اين كلام تهويل و تعظيم مخبر به است و آن اين است كه : [ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ ] روزى كه ندا كند ندا كنندهء يعنى اسرافيل عليه السّلام [ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ ] از جائى كه نزديك است به آسمان ؛ مراد صخرهء بيت المقدّس است كه از همهء زمين به دوازده ميل و بروايتى هيجده ميل به آسمان نزديكتر است و گويند كه : أقرب نسبت بجميع ارض است زيرا كه اين موضع وسط ارض است پس آواز اسرافيل بر بالاى آن بهمهء أقطار زمين خواهد رسيد و از هيچ موضعى دور نخواهد بود . در خبر است كه : اسرافيل بر بالاى آن صخره انگشت در گوش كند و گويد : أيّتها العظام البالية و الاوصال المتقطّعة و اللحوم المتمزّقة و الشعور المتفرقة إنّ اللّه يأمر كنّ ان تجمّعن لفصل القضاء . يعنى اى استخوانهاى پوسيده ، و اى پيوندهاى از هم گسسته ، و اى گوشتهاى ريزيده ، و اى مويهاى پراكنده خدا بشما امر مىكند كه جمع شويد براى قضاى جزاء . و گويند : [ مَكانٍ قَرِيبٍ ] تحت اقدام بندگان خواهد بود و نزد بعضى ديگر تحت منابت شعور يعنى اسرافيل در زير قدمهاى بندگان يا در زير مواضع روئيدن موى ايشان ندا كند » . ( 2 ) - در تمام نسخ : « پيغامگذارى » ( بذال معجمه ) و مراد از آيه همانست كه در آيهء ديگر فرموده : « وَ ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ » * يعنى : « بر رسولان پيام باشد و بس » .